Przejdź do treści
Treningi
Odżywianie 8 min czytania ·

Deficyt kaloryczny, a waga stoi? Przyczyny i rozwiązania

Tydzień lub dwa zastoju to zwykle woda. Po 3–4 tygodniach bez zmian deficytu raczej już nie ma: jedzenie jest niedoszacowane albo spadło twoje zero kaloryczne.

Jeśli twoja średnia tygodniowa masa ciała nie drgnęła od trzech–czterech tygodni, najpewniej nie masz już deficytu kalorycznego, nawet jeśli z zapisków wynika coś innego. Krótsze zastoje, tydzień lub dwa, to zwykle woda i glikogen, które maskują utratę tłuszczu. Najczęstsze przyczyny, po kolei: zbyt krótki okres obserwacji, niedoszacowane jedzenie, przeszacowany wysiłek i zero kaloryczne, które spadło razem z wagą. „Zepsuty metabolizm” rzadko bywa wyjaśnieniem.

Najpierw sprawdź, czy to naprawdę zastój

Tłuszcz znika powoli, a waga łazienkowa daje mnóstwo szumu. Deficyt 440 kcal dziennie usuwa około 0,4 kg tłuszczu na tydzień, czyli 57 g dziennie. Zwykłe wahania wody są wielokrotnie większe, i to w obie strony.

Dlatego oceniaj średnie tygodniowe, a nie pojedyncze pomiary. Waż się codziennie rano, po toalecie i przed jedzeniem, i wyciągaj średnią z siedmiu odczytów.

Waga nie drgnęła od Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie Co robić
Kilku dni Zwykłe wahania wody Nic. Zapisuj dalej
1–2 tygodni Woda lub glikogen maskują utratę tłuszczu Porównuj średnie tygodniowe i czekaj
3–4 tygodni płaskich średnich Brak rzeczywistego deficytu Sprawdź, ile naprawdę jesz, potem koryguj
Ponad 4 tygodni przy sprawdzonym, ważonym jedzeniu Możliwa przyczyna zdrowotna lub lek Idź do lekarza

Centymetr krawiecki przydaje się jako druga opinia. Jeśli talia maleje, a waga stoi, tracisz tłuszcz. Śledź to w kalkulatorze WHR (wskaźnik talia–biodra) albo w kalkulatorze tkanki tłuszczowej.

Woda i glikogen potrafią ukryć utratę tłuszczu

Organizm magazynuje węglowodany w postaci glikogenu: około 500 g w mięśniach (norma to 300–700 g) i około 80 g w wątrobie. Każdy gram glikogenu wiąże co najmniej 3 g wody. Zmiana ilości glikogenu o 200 g przesuwa więc wskazanie wagi o mniej więcej 0,8 kg bez żadnej zmiany w tkance tłuszczowej.

To dlatego waga skacze po dniu bogatym w węglowodany albo po obiedzie w restauracji, a spada po dniu z małą ilością węglowodanów. Typowe sytuacje, które maskują postęp:

  • Dzień z dużą ilością węglowodanów albo obfity posiłek w restauracji przed ważeniem.
  • Cykl menstruacyjny. W trwającym rok badaniu 62 kobiet zgłaszane przez nie zatrzymanie wody było największe w pierwszym dniu miesiączki, a najmniejsze w środku fazy folikularnej, mniej więcej tydzień po niej. Porównuj ten sam tydzień cyklu z miesiąca na miesiąc.
  • Kilka dni jedzenia na zerze kalorycznym po okresie ścisłej diety, bo wtedy uzupełnia się glikogen.

Nic z tego nie jest przyrostem tłuszczu i wszystko mija.

Niedoszacowane jedzenie to najczęstsza przyczyna

Tego nikt nie chce słyszeć, a właśnie to jest najlepiej udokumentowane.

  • W klasycznym kontrolowanym badaniu przez dwa tygodnie mierzono niewielką grupę osób, które deklarowały, że jedzą mniej niż 1 200 kcal dziennie i nie chudną. Ich metabolizm był prawidłowy, w granicach 5% wartości przewidywanej. Zaniżały swoje spożycie średnio o 47%, a aktywność fizyczną zawyżały o 51%.
  • W badaniu 484 dorosłych, u których wydatek energetyczny mierzono metodą podwójnie znakowanej wody, w wywiadach żywieniowych z 24 godzin mężczyźni zaniżali spożycie o 12–14%, a kobiety o 16–20%.

Ci uczestnicy nie kłamali. Ludzie zapominają, zaokrąglają w dół i zaniżają porcje szacowane na oko. Jeśli zapisujesz 1 800 kcal, ale umyka ci 15% tego, co jesz, twoje prawdziwe spożycie to około 2 120 kcal, a z planowanego deficytu 400 kcal prawie nic nie zostaje.

Kalorie zwykle chowają się w oleju do smażenia, napojach, przekąskach i podjadaniu przy gotowaniu, posiłkach w restauracjach i weekendach. Weekendy zasługują na osobne wyliczenie: pięć dni na poziomie 500 kcal poniżej zera kalorycznego i dwa dni 750 kcal powyżej zostawiają tygodniowy deficyt zaledwie 1 000 kcal, czyli około 0,13 kg tłuszczu. Poradnik jak liczyć kalorie omawia każdy z tych punktów i pokazuje, jak porządnie ważyć jedzenie.

Przeszacowany wysiłek

Liczby dotyczące wysiłku są mniej wiarygodne niż te dotyczące jedzenia.

Gdy naukowcy porównali siedem urządzeń noszonych na nadgarstku z pomiarami laboratoryjnymi, większość dobrze mierzyła tętno, ale żadne nie mierzyło wydatku energetycznego z błędem poniżej 20%. Wskazania maszyn i szacunki z internetu to średnie dla ciała, które wcale nie musi być podobne do twojego.

Zasady na co dzień:

  • Nie „odjadaj” kalorii z treningu, które pokazuje zegarek albo maszyna. Twój współczynnik aktywności już uwzględnia treningi.
  • Sprawdź swój poziom aktywności. Jeśli „umiarkowana aktywność” to wybór uzasadniony trzema treningami na siłowni, a resztę dnia spędzasz na siedząco, bliższa prawdy może być „lekka aktywność”. Jeden poziom niżej to u większości osób mniej więcej 250–300 kcal dziennie.
  • Pilnuj kroków. Codzienny ruch zwykle maleje, gdy jesz mniej (to składnik NEAT opisany w poradniku PPM (BMR) a TDEE). Stała liczba kroków chroni deficyt; zobacz, ile kroków dziennie warto robić, i zajrzyj do kalkulatora kroków na kalorie.

Twoje zero kaloryczne spadło

Mniejsze ciało spala mniej. W przeglądzie poświęconym długoterminowej kontroli masy ciała oszacowano, że wydatek energetyczny spada o około 20–30 kcal dziennie na każdy stracony kilogram.

Po utracie 8 kg daje to 160–240 kcal dziennie. Deficyt, który na początku wynosił 400 kcal, jest teraz mniej więcej o połowę mniejszy, a tempo chudnięcia odpowiednio zwalnia, choć nic się nie zepsuło.

Ten sam przegląd zwraca uwagę na drugą rzecz: apetyt rośnie o około 100 kcal dziennie na każdy stracony kilogram, czyli kilkakrotnie bardziej, niż spada wydatek. Większość zastojów bierze się z tego, że jedzenia po trochu przybywa, często niezauważenie, a nie ze zwalniającego metabolizmu.

Adaptacja metaboliczna we właściwych proporcjach

Adaptacja metaboliczna oznacza, że organizm spala nieco mniej, niż wynikałoby z jego nowych, mniejszych rozmiarów. To zjawisko prawdziwe. I niewielkie.

Co zmienia się podczas odchudzania Wielkość efektu
Zapotrzebowanie na energię spada, bo ciało jest mniejsze Około 20–30 kcal dziennie na każdy stracony kilogram
Dodatkowe spowolnienie ponad rozmiar ciała (adaptacja) Około 50 kcal dziennie po utracie 12 kg
Apetyt rośnie Około 100 kcal dziennie na każdy stracony kilogram
Spożycie jest zaniżane 12–20% w ogólnej próbie dorosłych; średnio 47% u osób zgłaszających „oporność na dietę”

Liczba opisująca adaptację pochodzi z badania 171 kobiet z nadwagą, które schudły średnio 12 kg: spoczynkowa przemiana materii była o około 54 kcal dziennie niższa od przewidywanej, przy dużych różnicach między poszczególnymi osobami. U kobiet obserwowanych dłużej efektu nie dało się już wykryć po roku i po dwóch latach, a jego wielkość nie pozwalała przewidzieć powrotu wagi.

Zestawione obok siebie liczby mówią jasno. Błędy w zapisywaniu i apetyt mierzy się w setkach kilokalorii. Adaptację – w dziesiątkach. Najpierw napraw duże rzeczy.

Co zmienić i w jakiej kolejności

  1. Potwierdź zastój. Trzy do czterech tygodni płaskich średnich tygodniowych i do tego brak zmian w talii.
  2. Zapisuj dokładniej przez dwa tygodnie. Waż wszystko w gramach, łącznie z olejami, napojami i weekendowymi posiłkami. Niczego więcej nie zmieniaj. Skoro niedoszacowanie jest tak powszechne, często wystarcza już samo to.
  3. Przestań traktować kalorie spalone na treningu jak dodatkowe jedzenie.
  4. Przelicz wszystko dla aktualnej masy ciała. Wpisz w kalkulator zapotrzebowania kalorycznego (TDEE) dzisiejszą wagę i uczciwie oceniony poziom aktywności, a potem ustal nowy cel w kalkulatorze deficytu kalorycznego.
  5. Koryguj małymi krokami. Odejmij 100–200 kcal dziennie albo dodaj około 2 000 kroków i trzymaj się tego przez dwa–trzy tygodnie, zanim ocenisz efekt. Nie schodź poniżej minimalnego spożycia opisanego w poradniku ile kalorii dziennie powinno się jeść.
  6. Nie przerywaj treningu siłowego i jedz dużo białka. Nie przyspieszą spadków na wadze, ale decydują o tym, czy tracisz właśnie tłuszcz. Trening opisują plan treningowy na odchudzanie i poradnik trening na odchudzanie.

Czego nie robić: po jednym złym tygodniu nie ucinaj gwałtownie kalorii, nie podwajaj cardio i nie wyrzucaj z diety całych grup produktów. Od gwałtownych reakcji na zaszumione dane diety się sypią.

Jeszcze jedno: jeśli masz już mało tkanki tłuszczowej i tempo spadło, to normalne. Realne tempo znajdziesz w poradniku ile można schudnąć w miesiąc.

Kiedy iść do lekarza

Umów się na wizytę, jeśli masa ciała nie zmienia się od ponad czterech tygodni mimo starannie ważonego i zapisywanego jedzenia albo jeśli zastojowi towarzyszą inne niewyjaśnione objawy.

Według amerykańskiego Narodowego Instytutu Cukrzycy oraz Chorób Układu Pokarmowego i Nerek (National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases) do problemów zdrowotnych, które mogą prowadzić do przyrostu masy ciała, należą niedoczynność tarczycy, zespół policystycznych jajników (PCOS) i zespół Cushinga. Leki, które mogą się do tego przyczyniać, to między innymi:

  • kortykosteroidy;
  • niektóre leki stosowane w depresji, padaczce i zaburzeniach psychotycznych;
  • niektóre leki przeciwcukrzycowe, na przykład insulina i pochodne sulfonylomocznika;
  • niektóre leki na nadciśnienie, na przykład beta-blokery;
  • niektóre leki przeciwhistaminowe.

Nigdy nie odstawiaj ani nie zmieniaj przepisanego leku na własną rękę; zapytaj lekarza, czy istnieje zamiennik.

Ten poradnik jest przeznaczony dla zdrowych dorosłych i nie dotyczy okresu ciąży ani karmienia piersią. Jeśli liczenie jedzenia lub ważenie się wywołuje u ciebie silny stres albo masz za sobą zaburzenia odżywiania, przestań to robić i porozmawiaj z lekarzem lub dietetykiem. Do nich warto też zgłosić się w pierwszej kolejności przy każdej chorobie, która wpływa na masę ciała.

Źródła

  • Lichtman SW, Pisarska K, Berman ER, et al. (1992). Discrepancy between self-reported and actual caloric intake and exercise in obese subjects. New England Journal of Medicine. PubMed
  • Subar AF, Kipnis V, Troiano RP, et al. (2003). Using intake biomarkers to evaluate the extent of dietary misreporting in a large sample of adults: the OPEN study. American Journal of Epidemiology. PubMed
  • Shcherbina A, Mattsson CM, Waggott D, et al. (2017). Accuracy in wrist-worn, sensor-based measurements of heart rate and energy expenditure in a diverse cohort. Journal of Personalized Medicine. PubMed
  • Hall KD, Kahan S. (2018). Maintenance of lost weight and long-term management of obesity. Medical Clinics of North America. PubMed
  • Martins C, Gower BA, Hill JO, Hunter GR. (2020). Metabolic adaptation is not a major barrier to weight-loss maintenance. American Journal of Clinical Nutrition. PubMed
  • Murray B, Rosenbloom C. (2018). Fundamentals of glycogen metabolism for coaches and athletes. Nutrition Reviews. PMC
  • White CP, Hitchcock CL, Vigna YM, Prior JC. (2011). Fluid retention over the menstrual cycle: 1-year data from the prospective ovulation cohort. Obstetrics and Gynecology International. PubMed
  • National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Factors affecting weight and health. niddk.nih.gov

Gotowe plany do tego poradnika

Wspomniane ćwiczenia

Najczęstsze pytania

Dlaczego nie chudnę mimo deficytu kalorycznego?

Jeśli zastój trwa tydzień lub dwa, utratę tłuszczu najpewniej maskują woda i glikogen. Jeśli średnia tygodniowa stoi w miejscu od trzech–czterech tygodni, najprawdopodobniej nie masz już deficytu: jedzenie jest niedoszacowane, kalorie spalone na treningu przeszacowane albo twoje zero kaloryczne spadło razem z masą ciała.

Ile czekać, zanim zmienię liczbę kalorii?

Trzy do czterech tygodni płaskich średnich tygodniowych. Masa ciała zmienia się z dnia na dzień przez wodę, zapasy glikogenu i cykl menstruacyjny o wiele bardziej, niż wynosi dzienna utrata tłuszczu, więc pojedynczy tydzień mówi niewiele. Porównuj średnie z kolejnych tygodni, a u kobiet – tę samą fazę cyklu.

Czy ludzie naprawdę zaniżają to, ile jedzą?

Tak, i to mocno. W kontrolowanym badaniu osób, które deklarowały, że jedzą poniżej 1 200 kcal i nie chudną, rzeczywiste spożycie było zaniżone średnio o 47%. W szerszym badaniu 484 dorosłych spożycie energii zaniżano o 12–20%. To zwykły ludzki błąd, a nie nieuczciwość.

Czy przez dietę zwolnił mi metabolizm?

Trochę, i głównie dlatego, że twoje ciało jest teraz mniejsze. Zapotrzebowanie na energię spada o około 20–30 kcal dziennie na każdy stracony kilogram. Dodatkowe spowolnienie ponad to, co tłumaczy mniejsze ciało, jest niewielkie: około 50 kcal dziennie w badaniu kobiet, które schudły 12 kg. Samo w sobie nie wystarczy, żeby zatrzymać utratę tłuszczu.

Kiedy iść do lekarza, jeśli waga nie spada?

Zgłoś się do lekarza, jeśli masa ciała nie zmienia się od ponad czterech tygodni mimo starannie ważonego i zapisywanego jedzenia albo jeśli zastojowi towarzyszą inne niewyjaśnione objawy. Na masę ciała mogą wpływać choroby takie jak niedoczynność tarczycy i zespół policystycznych jajników, a także kilka często stosowanych leków.